Een jaar geleden is met de toenmalige minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Ronald Plasterk, afgesproken dat musea tot 2012 de tijd zouden krijgen om 17,5% van hun totale begroting zelf te verdienen. Dirk van Delft, directeur van het museum Boerhaave: ‘We hebben een brief gekregen waarin deze afspraak zwart op wit stond vastgelegd.’ Boerhaave lag op schema om dat criterium te halen met 9,3 % in 2010 en rond de 12% in dit jaar. Zijlstra wil die maatregel echter nu al doorvoeren, maar dat stuit de museumdirectie de borst: ‘Je kan de spelregels niet zomaar tijdens de wedstrijd veranderen!’

Lobby
‘In Den Haag is er inmiddels een sterke lobby opgezet om de staatssecretaris van dit onzalige plan af te helpen,’ vertelt Van Delft: ‘We hebben een juridisch sterk argument. Het is volkomen unfair om te eisen dat we die 17,5 procent al over 2010 en 2011 gehaald zouden moeten hebben.’ Boerhaave lobbyt voor het schrappen van deze eis, maar is desnoods bereid toe te geven tot 2011-2012 als termijn voor die 17,5%. Zelfs als de staatsecretaris niet bereid is om toe te geven blijft Van Delft optimistisch: ‘Voor Boerhaave zou dat betekenen dat we zo’n 7 ton extra zouden moeten omzetten. Dat is niet volstrekt onmogelijk. Boerhaave blijft. Punt.’

Het museum speelt volgens de museumdirecteur een belangrijke rol in Nederland kennisland. ‘Voor bètajongeren is het belangrijk dat musea als Boerhaave blijven bestaan.’ Dat Boerhaave niet wetenschappelijk genoeg zou zijn, vindt Van Delft grote onzin. Met zijn historische collectie vervult het museum wel degelijk een belangrijke wetenschappelijke rol. ‘Voor het in stand houden van die collectie moet je toch weten waar het over gaat? Voor het beheer van de collectie moet zeker gedegen wetenschappelijk onderzoek gedaan worden.’

Het museum ontwikkelt zich juist tot expertisecentrum op dit gebied. ‘Er is natuurlijk al heel wat bezuinigd in deze sector, en andere musea wenden zich regelmatig tot ons voor een wetenschappelijke blik op hun collectie. Boerhaave functioneert buitengewoon goed.’ Het museum dat onder andere bekend staat om zijn collectie foetussen op sterk water, is daarnaast het enige museum met een uitgebreide geneeskundige collectie en neemt daarmee juist een unieke plaats in tussen andere Leidse musea.

Samenwerking
Door de bezuinigingen worden musea steeds meer gedwongen tot samenwerking. Binnen Leiden zou dat kunnen leiden tot een soort ‘Rijksmuseum Leiden’, oppert Van Delft. ‘Een overkoepelende organisatie zoals het Smithsonian in Washington D.C. zou ook in Leiden prima kunnen functioneren’, zegt de Boerhaavedirecteur. In dit model heeft één museum veel verschillende specialisaties, die gestalte zouden kunnen krijgen door de huidige musea. Op organisatorisch gebied, maar ook financieel, zou nauwere samenwerking met andere Leidse musea veel voordelen kunnen bieden.

Maar ook samenwerking met andere musea zoals het NEMO in Amsterdam zou succesvol kunnen zijn. ‘Zij weten de jeugd te trekken met gadgets en interactieve tentoonstellingen. Met onze expertise zouden we elkaar goed kunnen aanvullen.’ De trend in museumland gaat in ieder geval richting steeds nauwere samenwerking. ‘Dat is een grootscheepse organisatie en Boerhaave wil daar integraal onderdeel van zijn.’

TBS, een van de grootste televisiezenders van Japan, stuurde voor haar toonaangevende documentairereeks ‘Yurari Sanpo Sekai No Machikado’, (vrij vertaald: ‘Een kalme wandeling langs de straathoeken van de wereld’) haar cameraploegen al langs alle wereldsteden. Maar wanneer in een adem genoemd met metropolen als New York, Parijs en Londen, is Leiden toch een beetje een vreemde eend in de bijt.

De onder Japanners extreem populaire Keukenhof heeft met haar nabije locatie een belangrijk aandeel in de interesse in Leiden: de bloementuin trekt jaarlijks meer dan 50.000 liefhebbers uit het Aziatische land, en Leiden valt prima te combineren met een dagje Lisse. Toch zijn er voor Japanners prominentere redenen om de Sleutelstad met een bezoekje te vereren.

Von Siebold
De belangrijkste reden voor de Japanse interesse in Leiden had een fikse baard, sprak Duits maar was in Nederlandse dienst en liep ruim 150 jaar geleden rond in Leiden: Philipp Franz von Siebold. Als officier bij de Nederlandse handelscompagnie was hij verantwoordelijk voor het overbrengen van Japanse cultuur naar Europa. “Japan en Leiden hebben van oudsher een hechte band, met name omdat Von Siebold zich hier vestigde en aan de wieg heeft gestaan van de eerste en enige faculteit der Japanologie in Nederland,” zegt Heleen Palmen, coördinator bij museum het SieboldHuis. “Mede daardoor is de Leidse collectie over Japan een van de grootste in de wereld en komen er nog altijd veel onderzoekers op af die geïnteresseerd zijn in premodern Japan.”

Waar bij veel Nederlanders bij het horen van zijn naam geen lampje gaat branden, kan het gemiddelde Japanse schoolkind moeiteloos de geboortedatum, doopnamen, levensloop en sterfdag van Von Siebold oplepelen: voor Japanners is de Duitser een nationale held, en het feit dat diens huis is omgebouwd tot een museum rechtvaardigt voor veel Japanners een bezoek aan Leiden.

Von Siebold was overigens niet de enige toenmalige connectie tussen Nederland en Japan, weet Palmen. “Een aantal grondleggers van het moderne Japan is in de jaren 1870 hierheen gekomen om over de westerse wetenschap te leren. Veel Japanners die naar Leiden komen, gaan langs bij de huizen en gebouwen waar deze Japanners gewoond en geleerd hebben.”

Keizerlijk bezoek
Een andere oorzaak ligt in het meer recente verleden: toen keizer Akihito van Japan in mei 2000 Nederland bezocht, deed ook hij onder begeleiding van koningin Beatrix het SieboldHuis en de Hortus Botanicus te Leiden aan. Tijdens het wandelen van de meters tussen beide attracties raakte hij aan de praat met uit het raam hangende studenten.

En dat is bijzonder, zeker voor de Japanners, want gewone burgers horen eigenlijk niet op zo’n informele wijze met hun staatshoofd te spreken. De massaal meegereisde Japanse pers was dan ook met stomheid geslagen. Het paaltje waar Akihito zijn hand op liet rusten wordt jaarlijks door duizenden Japanners even aangeraakt, en is ter herinnering aan deze gebeurtenis voorzien van een plakkaat.

De eerbiedwaardige bezoeker
De Leidse toeristische sector onderneemt ondertussen allerlei projecten om zoveel mogelijk Japanners naar Leiden te krijgen. In samenwerking met het SieboldHuis werd er al een wandelgids uitgegeven: een boekje dat, getiteld ‘The Honorable Visitor’, speciaal toegespitst is op Japanse toeristen. Bovendien stond Leiden in 2009 in het teken van het Japanjaar, om de 400-jarige band tussen Nederland en Japan te herdenken.

Deze inspanningen lijken met het komen van de documentairemakers beloond te worden. De opnames staan gepland voor medio juni: op dit moment wordt bepaald wat er in ieder geval in beeld moet komen. De uiteindelijke documentaire, die in Japan op primetime zal worden uitgezonden, gaat hopelijk nog meer Japanse toeristen naar Leiden lokken. Volgens Palmen gaat dit steeds beter: “Het is goed om te zien dat er steeds meer Japanners individueel naar Leiden komen, en niet alleen meer met hun touroperators. Ze komen in hun vrije tijd een kijkje in Leiden nemen om te zien wat hier terug te vinden is van vroegere relatie tussen Nederland en Japan, waarin Leiden het middelpunt was in Nederland.”

Dat de plantenmarkt de wereld van het tuinieren opent voor de leek, staat vast. Een van de verkopers vertelt trots dat hij producten staat te verkopen waarbij ecologie centraal staat. ‘Er is onlangs een Leidse groep erkent als onderdeel van onze vereniging, de Vereniging voor Ecologisch Leven en Tuinieren’, vertelt hij. ‘Daarom staan wij hier vandaag voor het eerst.’ Maar er zijn ook voldoende mensen die al jaren op de markt staan. De verkoper van Bonsai-boompjes drukt me op het hart dat dit niet het enige tuinevenement is: ‘Straks is er ook nog de bijenmarkt!’.

De liefde voor tuinieren straalt van iedereen af. Een jonge cactusliefhebber staat met een paar kleine cactusjes bij een vriend in de kraam. Hij laat me enthousiast de bloemen zien die de cactusjes kunnen krijgen: ‘Wel tot 15 centimeter breed!’. Gelukkig heeft hij een laptop bij waar hij ze kan laten zien, want ze zijn nog niet allemaal uitgekomen. Daarnaast staat iemand die een zeldzame vruchtenboom verkoopt, de Pawpaw: ‘Het smaakt een beetje als banaan, hartstikke lekker hoor! Ze hebben er alleen nog geen Nederlandse naam voor.’

Een origami kraanvogeltje

In het SieboldHuis worden papieren kunstwerken tentoongesteld van origami grootmeester Akira Yoshizawa (1911-2005). De tentoonstelling is een herdenking van zijn honderdste geboortedag. Speciaal hiervoor komt zijn weduwe Kiyo Yoshizawa naar Nederland. In het origami-weekeinde van 7 en 8 mei wordt een workshop natte-vouwtechniek (‘wet-folding’) gegeven, een unieke techniek bedacht door Akira Yoshizawa.

De Willie Wortel Wedstrijd is een wedstrijd voor scholieren uit Leiden en omstreken die in de eerste drie jaar van het voortgezet onderwijs zitten. De hoofdprijs ging dit jaar naar Anouk Rademaker, Han Ting Wu en Daniek Dieben van het Da Vinci College. Zij ontwierpen het Digi-slot, een speciaal fietsslot dat je kunt openen via je mobiele telefoon. Door de chip die in het slot zit kun je je fiets ook makkelijker terugvinden.

Naast de hoofdprijs werden er nog verschillende prijzen uitgedeeld. De Willie, voor de leukste en grappigste, maar helaas onuitvoerbare uitvinding, ging naar de Magnetische Bumper. De Music Move werd verkozen tot de beste technische innovatie. Een extra pluim werd toegekend aan de twee uitvinders van de Fire Escape System, waarbij je door middel van een soort glijbaan een brandend gebouw kunt ontvluchten. De ToMi, een uitklapbare bagagedrager voor te zware schooltassen, kregen de meeste stemmen via het internet en won daarmee de publieksprijs.

De zeventien uitvindingen zijn t/m 15 mei te zien in museum Boerhaave. De Willie Wortel Wedstrijd is een initiatief van de gemeente Leiden, de Kamer van Koophandel, Leidse scholen en Leidse bedrijven.

“Al vanaf 2006 zijn wij in Afghanistan bezig met twee projecten. In eerste instantie is daar het Nationale museum in Kabul. Decennia van strijd hebben van het wereldbefaamde museum een ruïne gemaakt, en in ’93 werd het zelfs geraakt door een raket toen het als militaire basis gebruikt werd. Ook de collectie was grote schade toegedaan, niet in de laatste plaats doordat de Taliban vele pre-islamitische objecten heeft vernietigd vanwege de afbeeldingen die ze bevatten.”

“In samenwerking met lokale partners zijn we bezig met de restauratie en wederopbouw van het museum. Ondanks alles is het altijd open gebleven, maar wat we nu doen is het realiseren van een nieuwe permanente tentoonstelling, en ervoor zorgen dat deze ook in stand gehouden kan worden wanneer wij ons straks terugtrekken. Conservatoren en restaurateurs worden opgeleid, maar bijvoorbeeld ook beveiligers. Daarnaast wordt ook geprobeerd de objecten die tijdens de plunderingen onder het Taliban bewind zijn verdwenen terug te krijgen.”

“Ons tweede project richt zich op de renovatie van het Bagh-e Jehan Nama paleis in Kolhm, in het noorden van Afghanistan. Het uiteindelijke doel is om hier een etnografisch museum te stichten. De Afghaanse bevolking buiten Kabul is nog niet zo bekend met het concept museum, we kijken daarom naar andere manieren om de mensen hier enthousiast te maken. De tuinen van het paleis waren vroeger bijvoorbeeld een plek van ontmoeting. In de Sovjetperiode zijn grote delen volgestort met beton zodat er tanks konden rijden, en de rest is verwaarloosd. De tuinen worden nu in volle glorie hersteld zodat mensen er weer samen kunnen komen. We hopen dat het dan van daaruit een kleine stap zal worden om straks ook het museum in het paleis te bezoeken.”

“Het is heel belangrijk om vanuit de plaatselijke bevolking te denken. Wij kunnen wel bepalen dat het leuk is om ergens een museum neer te zetten, maar als er vervolgens niemand langs komt heb je vooral veel tijd en geld verknoeid. Cultureel erfgoed vormt de culturele identiteit van een land of volk, en het is van groot belang dat mensen daar kennis van kunnen nemen en zo een gevoel van trots kunnen ontwikkelen. Het CIE werkt dan ook bijna alleen maar met lokale mensen. Wat voor ons heel belangrijk is, is dat de mensen een vak leren. Bij de restauratie van het paleis zijn allemaal Afghanen uit de regio aan het werk, die de traditionele ambachten nog beheersen. Zij weten hoe ze van modder en mest bouwmaterialen maken, of zijn nog bekend met traditionele houtbewerkingtechnieken. Wij proberen bij elk van die vakmannen ook een aantal jonge leerlingen te plaatsen, zodat die straks het vak over kunnen nemen en de kennis niet verloren gaat.”

Kaart van Afghanistan, Mazar-e-Sharif en Kunduz zijn in rood weergegeven

“Ik kan de toekomst niet voorspellen, maar ik blijf ondanks alles positief. We hebben al heel veel bereikt en de bevolking staat positief tegenover onze projecten, vooral ook omdat we ze overal bij betrekken. Over anderhalf jaar stoppen we in Afghanistan. De Amerikanen zullen dan het museum in Kabul nog verder uitbreiden, en ook in Kholm loopt alles goed. Als ik naar het Bagh-e Jehan Nama paleis kijk dan weet ik: dat museum daar gaat er ook gewoon komen.”

De documenten, die tussen 1905 en 1909 zijn gemaakt door de Surinaamse broers Penard en lokale medicijnmannen (ook wel sjamanen genoemd), vormen een grote aanvulling op de collectie Penard. Die collectie bestond tot nu toe voornamelijk uit voorwerpen, zoals aardewerken potten en dergelijke. Nu zijn er vooral tekeningen en geschriften gevonden die afbeeldingen zoals het stippen- en strepenpatroon beschrijven. De Penards hebben daarnaast over de Indianen taalkundige informatie, versieringsmotieven en verhalen vergaard en verwerkt. Mans is dan ook erg positief: “De ontbrekende schakel is nu gevonden.”

Waarom de documenten pas nu worden onderzocht, ligt aan verschillende factoren. Ten eerste was er nooit duidelijk wat er in de dozen zat en was er geen Suriname-deskundige aanwezig om een juiste duiding te geven aan het materiaal. Men richtte zich meer op materiaal uit de Andes en Mexico, niet op Suriname. “Van een deel van de gevonden manuscripten wist men niet eens dat het Surinaams was, omdat de benodigde expertise om erover te oordelen niet aanwezig was,” zegt Mans, “dan stond er enkel ‘Suriname?’ bij”. Het onderzoeken van het materiaal werd bemoeilijkt, doordat er een ander alfabet wordt gebruikt dan bij ons. Het leek volgens Mans dus eerst alsof alles door elkaar heen zat. Inmiddels kennen de onderzoekers het alfabet uit hun hoofd en wordt het materiaal in de juiste volgorde bestudeerd.

Lepra
De documenten zijn van onschatbare waarde. In de tijd van de gebroeders Penard werd door wetenschappers namelijk weinig waarde gehecht aan de kennis van de sjamanen. Omdat de broers al op jonge leeftijd melaats werden, was er in de reguliere wetenschap geen plaats voor hen. Ze hebben zichzelf de wetenschappelijke methodes aan moeten leren. Misschien is dit de reden dat ze er controversiële standpunten op nahielden, die niet goed vielen in de contemporaine academische wereld. Dit zorgde er wel voor dat zij niet de vooroordelen uit deze wereld hadden en dus met een open blik keken naar de manier van werken en leven van de Kari’na Indianen.

De broers kwamen met de Kari’na Indianen in aanraking toen ze onderzoek deden naar de vogels  van Guyana en daarvoor in Paramaribo waren. De Indianen, op bezoek in de stad, bleken erg veel van die vogels te weten, waarop de broers, hun interesse gewekt, naar hen toe gingen. Door dit contact is uiteindelijk de collectie van de wijsheid van de Kari’na sjamanen vastgelegd, waarbij de bedoeling was die uiteindelijk tot encyclopedie te bundelen. Dit is er helaas nooit van gekomen.

Gevaarlijk materiaal
De manuscripten laten de uitgebreide kennis van de sjamanen van de Kari’na stam zien. Het stip- en streeppatroon laat bijvoorbeeld hun inzicht zien in een sterrenconstellatie, die zij ‘Het Gezicht of ‘de Boze Schoonmoeder’ noemen. Maar de documenten bevatten niet alleen astrologische kennis. Ze beschrijven bijvoorbeeld ook de dierenwereld en de seizoenen in groot detail, wat laat zien dat er een rijke, brede kennis van de natuur bestond in de Surinaamse stam. Kennis die nu niet meer voor handen is, omdat het destijds verboden was, door zendelingen en missionarissen, deze eeuwenoude kennis over te dragen aan de jongere generaties Indianen.

De uitgebreide kennis van de sjamanen is nu een reden om voorzichtig te zijn met het materiaal. Er zouden namelijk dingen bij kunnen zitten die gevaarlijk zouden kunnen zijn. “Als dat soort materiaal in verkeerde handen valt, kan dat, volgens de Kari’na, soms zelfs dodelijk zijn,” zegt Mans. Het materiaal wordt dan ook volledig onderzocht en maar een klein deel van de inmiddels bekende verhalen wordt tentoongesteld. Eerst gaan de onderzoekers in Augustus naar Suriname om daar afspraken te maken met de Kari’na Indianen en deskundigen over of en hoe het materiaal gebruikt en tentoongesteld mag worden.

De ontdekking van de documenten in de doos en de interpretatie daarvan is een belangrijke stap in het onderzoek naar de Kari’na. Volgens het Museum Volkenkunde zijn de Indianen in Suriname een ‘vergeten groep’. Er is dan ook vanuit dit land veel belangstelling voor de ontdekking. De meesten zullen er op moeten wachten, want de onderzoekers zijn nog even bezig met het digitaliseren en analyseren van het materiaal. Een deel daarvan wordt nog tot en met 29 april tentoongesteld op de eerste etage van het Museum Volkenkunde.

“Eten is niet alleen biologisch, maar ook cultureel”, vertelt assistent professor Luca Consoli van de Radboud Universiteit Nijmegen in het kader van Meet & Eat. Deze eerste en tevens uitverkochte Meet & Eat werd woensdag 23 maart in museum Boerhaave gehouden. Het interactieve evenement is een samenwerkingsverband tussen museum Boerhaave, de Universiteit Leiden, de British Council en het Centre for Society and Genomics. Het thema van de avond was Feeding the World. Vandaar dat Consoli in zijn betoog sterk de nadruk legt op het culturele bezwaar van veranderend voedsel.

Het was een drukte van jewelste bij de opening van het evenement. De avond begon met een informatiemarkt over voedsel. Bij de marktkramen konden de bezoekers allerlei informatie krijgen over onder andere insecten als voedsel, kweekvis en een spel om middelbare scholieren uitleg te geven over de voor- en nadelen van genetisch gemanipuleerde tomaten. Voor deze kramen stonden bezoekers te dringen om informatiefolders te krijgen en hun vragen te stellen aan de medewerkers. Om zes uur verzamelde iedereen zich in en rondom het anatomisch theater van het museum.

Voedselvisies
In het theater vertelden de verschillende sprekers hun kijk op voedsel en verklaarden ze hun oplossingen voor de problemen rondom voedsel. Tim Willis, hoofd internationale relaties van de Biotechnology and Biological Sciences Research Council, begon zijn uiteenzetting met het uitleggen van de problematiek rondom voedsel. Zo wordt het steeds moeilijker genoeg voedsel te produceren. Bij een groeiende wereldbevolking zal de consumptie van vleesproducten in 2050 verdubbeld zijn. Daarnaast is er nog niet overal in de wereld voldoende toegang tot voedsel, wordt voedsel ook steeds duurder en wordt voedsel gevoeliger voor virussen door de klimaatverandering.

Als oplossing voor deze problematiek stelt Marcel Dicke, hoogleraar Entomologie aan de Universiteit van Wageningen, voor insecten te eten. “Waarom niet,” stelt hij, “insecten zijn beter vlees.” Daar heeft hij een punt. Zo zitten er in insecten meer goede vetten en is het minder vatbaar voor virussen dan ander vlees. Bovendien zijn insecten beter voor het milieu. Insecten zorgen namelijk voor veel minder vervuiling waar veeteelt verantwoordelijk is voor verzuring van het milieu door uitstoot van ammoniak. Daarnaast zijn insecten efficiënter. Van insecten kun je alles opeten behalve de poten en vleugels en van een rund moet zo’n 50% worden weggegooid. Ook nemen insecten minder ruimte in, terwijl veeteelt 70% van het mondiale landbouwareaal inneemt.

Mark Post, professor bacteriologie aan de Technische Universiteit Eindhoven, en Nigel Halford, onderzoeker van de Plant Science Department Rothamsted Research, vinden hun oplossing in heel andere hoeken. Zo pleit Post voor kweekvlees en promoot Halford het integreren van plantenkweek door middel van de bio-industrie. Consoli gaat op deze visies in. Hij stelt dat mensen genetisch gemanipuleerd voedsel vaak als slecht bestempelen, terwijl het vaak gezonder is dan ‘natuurlijk’ voedsel. Het is dan ook meer de gewenning en het idee van wat men eet wat bepaalt hoe mensen tegen hun voedsel aankijken.

Eetfestijn
Na de korte uiteenzettingen in het anatomisch theater verplaatsen de ondertussen hongerige bezoekers zich naar het museumcafé. Hier zijn de tafels van de vijf sprekers gedekt met hapjes in de trant van hun praatjes. Zo kan men aan de tafel van Dicke met hem in discussie gaan onder het genot van een gefrituurde sprinkhaan in bierbeslag en een gevulde tomaat met roomkaas en meelwormen. Dat klinkt exotisch, maar eigenlijk smaken de sprinkhanen net als garnalen en zijn de meelwormen op de tomaat het beste te vergelijken met popcorn. Wie iets meer wil weten over de nieuwe voedselindustrie kan bij Post een gekweekt stukje carpaccio keuren en bij Halford een biologische mini maïskolf.

Ook de informatiekraampjes bieden voedsel aan over hun onderwerp. Zo kan men bij het tomatenspel een tijgertomaat keuren en bij het kraampje over kweekvis een bakje kweekkibbeling vullen. Ook aan de vegetariërs is gedacht, want naast allerlei kweekgroenten zijn er ook schalen met vegetarische bitterballen en vegetarische toastjes tonijnsalade. En mochten bezoekers zo gefascineerd zijn door het vernieuwde voedsel dan kunnen ze dat thuis ook uitproberen, want bij de kraampjes waren verschillende recepten af te halen voor onder andere loempia’s met sprinkhanen, canapé met meelwormen en ravioli met Buffalo wormen.

Wie echter niet van al dit vernieuwende voedsel houdt, kon zich ook aansluiten bij het lopend buffet. Hier moest je als bezoeker echter wel geduld voor hebben, sommigen stonden wel 45 minuten in de rij. Hoewel hier uit lijkt op te maken dat de meeste mensen zich niet waagden aan de gefrituurde sprinkhaan of kweekkibbeling, was dit niet het geval. Zo’n 90% van de bezoekers probeerde de sprinkhanen, maar wilde van alles wat er te proeven viel een hapje naar binnen werken. Het was dan ook één eetfestijn waarbij alles in het teken stond van voedsel: werd er niet gegeten, dan werd er over het eten gepraat.

Slotdebat
De avond werd afgesloten met een debat dat werd gemodereerd door Bas Defize, moleculair bioloog aan de Universiteit Utrecht. In het debat werd teruggekomen op de insectenoplossing. Ruim 80% van de wereldbevolking eet al insecten, sterker nog in de meeste landen is het een delicatesse.

Ook in de westerse wereld wordt menig insect naar binnengewerkt, zij het vaak onbewust. Zo zijn insecten verwerkt in roze koeken, chocolade, tomatensoep, pindakaas en vruchtensap. Er is dan ook niks mis met het eten van insecten. Toch blijft het moeilijk insecten te integreren in de westerse keuken. Hoe dit komt? Het is nog te exotisch, maar volgens Dicke is dit slechts een kwestie van tijd. In de jaren ’60 waren champignons een exotische groenten en in de jaren ’80 kiwi’s, terwijl ze nu volledig zijn geïntegreerd in de westerse keuken. “In de toekomst zal dit ook met insecten gebeuren,” stelt Dicke.

Japan had afgelopen vrijdag te maken met een aardbeving met een kracht van 9 op de schaal van Richter en een daaropvolgende tsunami en vandaag is de angst voor een mogelijke nucleaire ramp opnieuw groot waardoor er zware verliezen op de Europese beurzen zijn. Het SieboldHuis heeft de gebeurtenissen in Japan met ontsteltenis gevolgd en wil zijn steun tonen aan de mensen in Japan. Zij willen dit doen door samen met de bezoekers op zaterdag 19 maart van 13.00 tot 17.00 1.000 kraanvogels te vouwen. Het vouwen van kraanvogels is een actie die het SieboldHuis samen met de Leidse AlumniKai ‘Van hier tot Tokyo’ organiseert.

De kraanvogel is het Japanse symbool voor geluk en gezondheid. Er is ook een legende over het vouwen van 1.000 kraanvogels. De legende gaat over het meisje Sadako Sasaki, zij was 2 jaar oud toen op 6 augustus 1945 de atoombom viel op Hiroshima. In januari 1955 werd bij haar, als gevolg van de atoombom, leukemie vastgesteld. Zij ging naar het ziekenhuis, waar haar werd verteld dat ze nog een jaar te leven had. Een vriend vertelde haar dat ze een wens mocht doen als ze 1.000 kraanvogels zou vouwen. In oktober 1955 stierf zij en had ze 644 kraanvogels gevouwen. Haar vrienden hebben de overige vogels gevouwen. Alle 1.000 vogels zijn samen met haar begraven.

Het SieboldHuis wil 1.000 kraanvogels vouwen om alle Japanners voorspoed en geluk toe te wensen. Naast het vouwen van kraanvogels is het museum ook blij met andere bijdragen om steun voor Japan te betuigen. Dit kan door middel van muziek, workshops, kunst of geldgiften aan het Rode Kruis in Japan of giro 6868.

Familietentoonstelling Walvissen in Naturalis, Foto: Mylene Siegers

In Naturalis is momenteel de familietentoonstelling Walvissen te bezoeken, en kinderen kunnen zondag dan ook samen met Jurre walvisbotten onderzoeken en hun kennis testen in de Walvissenquiz. In museum Boerhaave neemt Jurre een kijkje bij de tentoonstelling Say Cheese, over de mond en mondzorg van vroeger en nu. Voor het oog van alle bezoekers neemt hij plaats in de stoel van de mondhygiënist en natuurlijk deelt hij de gehele dag ook handtekeningen uit.

Xperiment wordt elk jaar in februari georganiseerd door de VSC, de Vereniging van samenwerkende centra en musea in wetenschap en techniek, en SchoolTV. Met dit initiatief proberen zij wetenschap en techniek op een bijzondere en makkelijke manier over te brengen op kinderen, door hen te laten ontdekken hoe natuurwetenschappelijke fenomenen het dagelijks leven beïnvloeden. Xperiment is geschikt voor kinderen van groep 1 tot en met groep 8.

Jurre Bosma presenteert voor SchoolTV het bekende SchoolTV-weekjournaal. Om hem te ontmoeten hoeft geen extra toeslag betaald te worden, voor beide musea is een entreekaartje voldoende. Begeleiding is wel gewenst.

Emeritus hoogleraar Humane Genetica Hans Galjaard heeft twee jaar gezocht naar de schoonheid in de natuurwetenschappen. Voor dit onderzoek heeft hij meer dan zestig onderzoekers in zo’n dertig instituten benaderd. Hij heeft onder andere fysici, geologen en astronomen gevraagd naar beelden van schoonheid uit hun vakgebied. Uit dit onderzoek kwamen uiteindelijk 800 beelden en korte films van bijzondere schoonheid.

Rondom het Anatomisch Theater van het museum zijn tien foto’s van verschillende vakgebieden te zien. Er hangen onder andere foto’s van sieralgen, de Adelaarsnevel en de innesteling van een menselijk embryo in het baarmoederslijmvlies. Ook in de rest van het museum zijn tussen de vaste collectie foto’s geplaatst. Zo is in de zaal over de celbiologie een foto van rode bloedcellen te bewonderen.

De tentoonstelling is tot en met 5 juni 2011 op twee plaatsen te bezoeken: in museum Boerhaave te Leiden en in museum Boijmans van Beuningen te Rotterdam. Museum Boerhaave richt zich vooral op Nederlandse en internationale fotografie en Boijmans van Beuningen legt de nadruk op geprojecteerde beelden en korte films. Beiden musea organiseren in het kader van de tentoonstelling een symposium. In Rotterdam vindt dit op vrijdag 11 maart plaats en in Leiden op vrijdag 13 mei.

Foto door Yoshy Wijk

Het is zondagmiddag, de zon schijnt niet maar het is droog. In het Naturalis ontmoet ik de rest van mijn safari groepje en de enthousiaste bioloog die ons gaat begeleiden. We gaan vandaag op safari, niet door de wildernis maar gewoon door de stad. Want daar is meer natuur te zien dan veel mensen weten.

We beginnen op het terrein van Naturalis zelf bij het kunstwerk van een oude Eik die langzaam uit elkaar aan het vallen is. Als we bij twee zwanen aan komen vertelt onze safari bioloog uitgebreid over de problemen die er waren met de zwanen. Bij het eerste koppeltje moest het mannetje weg omdat hij de pasgeboren zwaantjes op at. Het mannetje van het tweede koppeltje vocht tegen zijn reflectie in het bushokje en werd verplaatst. Nu is er weer een nieuw koppel maar die hebben nog geen nest gehad.

We verlaten het terrein van Naturalis en we lopen richting het station. Onderweg stoppen we regelmatig waarna onze bioloog verschillende planten aanwijst en daarbij allerlei anekdotes vertelt. Als je een vraag stelt gaat hij daar gepassioneerd op in en als je geluk hebt heeft hij daar ook een persoonlijk verhaal over. We zien een fuut in het water dobberen en we leren dat het blad van de waterlelie rond is en die van de watergentiaan ovaal.

Ook stoppen we vaak bij verschillende soorten bomen zoals de Eik, Moerascipres en de Plataan. Van de mos die op deze bomen zit werd gedacht dat als ze beschadigd werden het lang duurde voordat het weer terug komt. Dat bleek echter onjuist te zijn. Ook is het grappig om te weten dat de mosgrens, van zo’n halve meter boven de grond, komt doordat het mos niet kan tegen hondenplas.

Maar de verhalen en weetjes gaan niet alleen over de flora en fauna van Leiden. Zo hoor ik ook voor het eerst dat er een bunker staat in Leiden uit de Tweede Wereldoorlog. Hij was zo stevig dat hij alleen met zwaar geschut geopend kon worden dus werd besloten dat om hem te laten begroeien met klimop. Ook in een van de grachtjes zou er nog munitie kunnen liggen uit de oorlog.

We lopen in de buurt van de hortus waar we een bloem zien die typerend is voor Leiden, namelijk de stokroos. Ondertussen is de tijd voorbij gevlogen en we moeten weer beginnen aan de terugweg. We stoppen nog bij paddestoelen, heksenboleet, die als je ze breekt blauw kleuren. Terug op het terrein van Naturalis bedanken we onze bioloog en gaan we moe, maar met een vernieuwde kijk op Leiden, weer onze eigen weg.

Als u het leuk vindt om mee te lopen met de stadsafari kunt u zich elke zondagmiddag om 14:00 melden bij Naturalis. Klik hier voor meer informatie.

John de Vos (Naturalis) met links de schedel van de Nothosaurus winkelhorsti

Het enthousiasme in de ogen van John de Vos is zichtbaar. De evolutie-expert van Naturalis staat voor een glazen vitrinekast, in de hal van het museum. Hij wijst naar een bruingrijs stuk steen, met daar bovenop een stukje schedel. Slechts 4,5 centimeter groot, maar liefst 240 miljoen jaar oud. ‘In 1990 een groeve in de Achterhoek gevonden’, aldus De Vos. ‘Door amateurpaleontoloog Herman Winkelhorst. Hij heeft het minuscuul geprepareerd en jarenlang in zijn verzameling gehad.’

Een nieuwe soort, zo ontdekten wetenschappers. Met een groep deskundigen toog De Vos naar de Achterhoek. Daar waar 240 miljoen jaar geleden ruige zee was, en de vroegste reptielen rondzwommen. ‘Omdat het zo’n kleine schedel is, dachten we aanvankelijk aan een jong beest. De botten bleken echter volgroeid te zijn. Daarom konden we concluderen dat we met een nieuwe soort te maken hebben.’

Voor de gelukkige vinder, Herman Winkelhorst, had dat grote consequenties. Hij schreef een artikel in een wetenschappelijk tijdschrift over zijn vondst. ‘Zijn’ nieuwe soort staat aan de basis van de Nothosaurus-familie. Daarmee wordt een heel nieuwe ‘tak’ in de reptielenevolutie bloot gelegd.

De nieuwe soort is naar de vinder vernoemd, vandaar de toevoeging ‘winkelhorsti’. ‘Een hele eer’, benadrukt De Vos. ‘Maar ook wel wat tragisch. Winkelhorst heeft de schedel moeten afstaan aan een openbaar museum, zodat iedereen er naar kan kijken en z’n eigen vondsten er mee kan vergelijken.’ De Vos kijkt even naar de schedel, en voegt er dan aan toe. ‘Hij is er zelf overigens apetrots op, hoor. Voor eeuwig is zijn naam verbonden aan die Nothosaurus.’

‘Dit is een doorbraak in het reptielenonderzoek’, benadrukt de expert. ‘We krijgen steeds meer inzicht in de fauna en de evolutie van die tijd. De grootte van zo’n reptiel kan ik enkele tientallen generaties veranderen, wanneer de leefomstandigheden veranderen. Dat deze schedel drie keer zo klein is als de tot nu toe bekende soorten, zal veel nieuwe informatie opleveren.’ Wanneer vinden we een nóg ouder reptiel? ‘Kom helpen graven’, lacht De Vos. ‘Nee, dat is compleet onvoorspelbaar.’

Dat de Nothosaurus winkelhorsti nu in Naturalis prijkt, doet De Vos zichtbaar goed. ‘Men vond dat wij als enige in aanmerking kwamen om het tentoon te stellen. Dit museum bestaat immers al bijna tweehonderd jaar, en staat er over tweehonderd jaar nog. We herbergen miljoenen bijzondere objecten, maar dit is absoluut een uniek topstuk. Als je iets wilt zien, moet je hier zijn.’

Die stevige positie van Naturalis is van groot belang. Het museum hoort, in zijn soort, bij de mondiale wereldtop. Belangrijk, benadrukt De Vos. ‘Over honderd jaar moet de Nothosaurus winkelhorsti nog steeds te bezichtigen zijn. Wie weet zijn er tegen die tijd heel nieuwe technieken, om meer informatie uit de schedel te halen. Met nieuwe gegevens komt de vondst wellicht weer in een heel andere context te staan. In Grenoble is het nu al mogelijk om het inwendige gedeelte te laten scannen. Als er iemand geld voor over heeft, gaat dat zeker gebeuren.’

Afgelopen maandag werd de schedel feestelijk aan het museum overhandigd, door ontdekker Winkelhorst zelf. De Vos: ‘Een mooie happening. Er waren veel kinderen bij aanwezig, ook het Jeugdjournaal was present.’

De steen uit de groeve van Winterswijk, met bovenop de 4,5 centimeter grote schedel

Zo bevlogen als De Vos de nieuwe aanwinst beschrijft, zo weinig interesse lijken de binnendruppelende museumklanten te tonen. De Nothosaurus winkelhorsti staat in de hal van Naturalis, nog voor de kassa, en is zodoende gratis te bezichtigen. De meeste bezoekers lopen er finaal langsheen, en geven hun ogen pas na de kassa de kost. ‘Ik hoop dat bezoekers zien dat het een schedel is’, aldus De Vos. ‘Spannend. Ik heb een geoefend oog, maar dat geldt niet voor iedereen.’

Een grote groep kinderen –op schoolreisje- stormt het museum binnen. ‘Ik ben benieuwd of ze het zien’, fluistert De Vos. ‘Kinderen zijn gefascineerd door dinosaurussen, maar zo’n schedeltje is toch een ander verhaal.’

Nadat de schoolkinderen van een basisschool uit Schagen zich eerst vergapen aan de opgezette fazanten en parkieten, wordt de aandacht verlegd naar de Nothosaurus. ‘Wow’, zegt een jongen, hij drukt zijn neus bijna tegen het glas. ‘Dat is die van het Jeugdjournaal. Ongelofelijk dat hij zó oud is. Ik had hem groter verwacht.’ ‘Hebt u die ontdekt?’ vraagt een meisje aan de verslaggever.

Genoeglijk bekijkt De Vos het jeugdig enthousiasme. Een jongetje richt zich tot de evolutie-expert. ‘Hebben jullie ook een T.Rex skelet?’’  De Vos lacht. ‘Nee, helaas. Te duur. Maar hij staat zeker op mijn verlanglijst.’

‘Dit valt mij zeker niet tegen,’ zegt hij dan trots. ‘De kinderen hebben goed naar het Jeugdjournaal gekeken en zijn goed op de hoogte van de Nothosaurus. Beter dan de volwassen bezoekers.’

Foto door Helena Yacoubi

De echte grote show was met de paasdagen. Toen kreeg de Hortus botanicus Leiden allerlei inzendingen van collega-tuinen in het buitenland en de Nederlandse orchideeën vereniging. Die hebben er maar vier dagen gestaan. Desondanks bleven de bezoekers de dagen erna nog steeds in grote aantallen binnenstromen voor de collectie van de Hortus zelf. De grootste trots van Orchiade 2010 was de Pyroglossum, letterlijk vertaald: de Vlammende Tong. Van dit piepklein orchideetje afkomstig uit Nieuw-Guinea, zijn er momenteel maar 2 exemplaren bekend.

De tentoonstelling was vooral voor de botanische liefhebber erg interessant. “Je ziet dat er continu mensen langslopen. Op een normale dag is dat beduidend minder”, zegt een verantwoordelijke van de Hortus, “we mogen dan ook spreken van een groot succes!” Ook de reacties van bezoekers zijn erg positief: “Ik vind het ontzettend mooi”, zegt Hanna, “ik kom zeker een keertje terug!”

De Hortus Botanicus Leiden houdt regelmatig een tentoonstelling voor liefhebbers van bloemenpracht. Zo werden er in het voorjaar amarillo’s tentoongesteld en in de zomer komt er een show met vleesetende planten. Waarschijnlijk is de eerstvolgende tentoonstelling in het voorjaar want dan zijn de meeste soorten in bloei en dan is er ook het meeste te zien.

Opgerold goudbaartje (Foto: Wilbert Klomp)

Een goudbaartje werd vroeger gebruikt om dingen mee te betalen en was door zijn oprolbaarheid gemakkelijk te vervoeren aan een snoer of riem. Goud was in de Merovingische tijd (vijfde tot zevende eeuw) sowieso een veelgebruikt betaalmiddel en geschenk volgens het museum. Daarom waren munten en sieraden vaak van dit materiaal.

Dit stripje edelmetaal is ruim veertien centimeter lang, maar aan één uiteinde (onderzijde op het plaatje) is er een stukje van afgekapt. Desondanks is het een bijzondere vondst, omdat opgerold ‘gewichtsgeld’ vrij uniek was in Nederland. Er is bovendien geen exacte parallel voor dit voorwerp.

Het is goed mogelijk dat een rijke koopman het baartje bij zich had en verloor bij het doorkruisen van de Utrechtse Heuvelrug, een belangrijk handelsgebied in de vroege middeleeuwen. In december krijgt het voorwerp een definitieve plaats in de nog te openen afdeling ‘Archeologie van Nederland’.

Het NCB Naturalis is het resultaat van de samenwerking tussen de Universiteit van Amsterdam (Zoölogisch Museum Amsterdam), de Universiteit Leiden en Wageningen Universiteit en Researchcentrum (Nationaal Herbarium Nederland) en het Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis in Leiden.

In dit centrum worden de natuurhistorische collecties die Nederland heeft verzameld geïntegreerd en toegankelijk gemaakt voor onderzoek. Hierdoor kan de kennis over biodiversiteit verder worden ontwikkeld. Op basis hiervan levert Nederland internationaal een belangrijke kennisbijdrage aan biodiversiteit.

Harald Wouters, woordvoerder van het NCB Naturalis licht toe: “In de collectietoren van Naturalis zijn momenteel meer dan 10 miljoen objecten opgeslagen. Met het NCB Naturalis kunnen we dit samen met de partners uitbreiden naar 37 miljoen. Hierdoor wordt de wetenschappelijke functie van de toren weer belangrijk.”

De opening van het NCB is een onderdeel van ‘2010 – Internationaal jaar van de Biodiversiteit’. In Nederland is hiervoor gister ook het startsein gegeven door minister Verburg (LNV). Zij opende hier tevens de website van de Coalitie Biodiversiteit Nederland: www.biodiversiteit.nl.